هفت صبح| قطع سراسری اینترنت که از اوایل اسفندماه سال گذشته و همزمان با آغاز جنگ رمضان کلید خورد، حالا با گذشت بیش از 40 روز و بیش از 1000 ساعت، به طولانیترین خاموشی اینترنت در جهان تبدیل شده است. در این میان، آنچه بیش از هر چیز زندگی روزمره کاربران را دستخوش تغییر کرده، فقط قطع ارتباط با جهان بیرون نیست؛ بلکه شکلگیری یک بازار سیاه گسترده است که اینترنت را از یک نیاز عمومی به کالایی لوکس و گاه دستنیافتنی تبدیل کرده . بازاری که در آن، قیمت هر گیگابایت از حدود ۳۰۰ هزار تومان آغاز شد و در اوج بحران به ۵ میلیون تومان هم رسید. اعدادی که تا همین یک سال پیش، حتی تصورشان هم دشوار بود.
از اقتصاد خاکستری تا غول مالی
تا همین فروردین ۱۴۰۴، بازار فیلترشکن و ابزارهای عبور از محدودیت، اگرچه فعال بود اما همچنان در سطحی قابلتحمل برای کاربران جریان داشت. بستههای ۱۵ تا ۲۰ گیگابایتی اینترنت آزاد، بین ۸۰ تا ۱۲۰ هزار تومان قیمت داشتند و حتی کاربران حرفهای که عمدتا در بازارهای مالی یا رمزارز فعال بودند و به IP ثابت نیاز داشتند، هزینههایی در حد چندصد هزار تومان پرداخت میکردند. گردش مالی این بازار در آن مقطع، حدود ۲۵هزار میلیارد تومان برآورد میشد.
اما امروز، این بازار با جهشی نزدیک به ۲۰۰۰ درصد در تعرفهها، به یک «غول مالی حاکم برمعیشت» تبدیل شده است. بسته ۱۰ گیگابایتی که پیشتر ۲۰۰ هزار تومان قیمت داشت، حالا به ۵ میلیون تومان رسیده است. بستههای ۵ و ۳ گیگابایتی نیز به ترتیب با قیمتهای ۳ و ۲ میلیون تومان معامله میشوند. اشتراکهای ماهانه که زمانی حدود ۱۵۰ هزار تومان بودند، اکنون تا ۳ میلیون تومان بالا رفتهاند. این ارقام، از یک گسست کامل در اقتصاد دیجیتال حکایت دارند.
گیگابایتهایی به قیمت گوشت
برای درک بهتر این جهش، کافی است آن را با هزینههای روزمره مقایسه کنیم. امروز، خرید یک بسته ۱۰ گیگابایتی اینترنت آزاد، معادل هزینه چند کیلوگرم گوشت قرمز یا بخش قابلتوجهی از سبد غذایی یک خانواده است. به بیان دیگر، کاربران برای دسترسی به اطلاعات، ناچارند از نیازهای اولیه خود بگذرند.این تغییر، رفتار مصرفی کاربران را هم دگرگون کرده است. پدیدهای که برخی کارشناسان از آن با عنوان «اضطراب مصرف» یاد میکنند. در این وضعیت، کاربران پیش از باز کردن یک ویدیو یا دانلود یک فایل، به هزینه پنهان آن فکر میکنند. هزینهای که ممکن است برای یک دقیقه تماشا، دهها هزار تومان باشد.
کانفیگهای میلیونی و کلاهبرداریهای گسترده
همزمان با افزایش قیمتها، بازار فروش کانفیگ نیز بهشدت داغ شده است. در روزهای نخست، هر گیگابایت کانفیگ با قیمت حدود ۳۰۰ هزار تومان عرضه میشد اما با ادامه محدودیتها و افزایش تقاضا، قیمتها بهسرعت جهش کرد و در مواردی به ۵ میلیون تومان برای هر گیگابایت رسید.در این میان، کلاهبرداریها نیز رشد چشمگیری داشته است. کاربران از تجربههایی میگویند که در آن، پس از پرداخت مبالغ بالا، تنها چند ساعت اتصال دریافت کردهاند و سپس فروشنده ناپدید شده است.
یکی از فروشندگان این بازار نیز تأیید میکند که کانالهای جعلی بهشدت افزایش یافتهاند: «خیلی از این تبلیغات، سوءاستفاده از نیاز مردم است. خریدار پول میدهد اما یا اتصال برقرار نمیشود یا کیفیت آن بسیار پایین است.»
به گفته او، یکی از مهمترین دلایل افزایش تقاضا، نیاز خانوادهها برای ارتباط با عزیزانشان بوده . نیازی که حالا به فرصتی برای سودجویی تبدیل شده است.
گردش مالی میلیون دلاری
برآوردها نشان میدهد در طول ۴۰ روز گذشته، گردش مالی بازار فیلترشکن بین ۷۰۰ هزار تا ۵ میلیون دلار بوده است. در همین بازه، بین ۱۴۰ تا ۳۵۰ هزار کاربر، مشتری سرویسهای پولی بودهاند. این اعداد نشان میدهد که بازار فیلترشکن از یک فعالیت حاشیهای، به یک صنعت زیرزمینی بزرگ تبدیل شده است.در همین حال، گزارشها از افزایش ۲۵ برابری قیمتها حکایت دارند. بهعنوان نمونه، یک کاربر اعلام کرده فیلترشکن ۱۵۰ هزار تومانیاش حالا برای تمدید به ۴ میلیون تومان رسیده است.
آرامش موقت با هزینه سنگین
در روزهای اخیر، اپراتورهای موبایل با ارائه بستههایی موسوم به «اینترنت پرو»، تلاش کردهاند بخشی از فشار بازار را کاهش دهند. این بستهها که دسترسی محدودتری نسبت به اینترنت آزاد دارند، توانستهاند تا حدی از التهاب بازار بکاهند. با این حال، قیمتها در این بخش نیز بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. پیش از بحران، هر گیگابایت اینترنت موبایل حدود ۳ تا ۶ هزار تومان قیمت داشت. اکنون این عدد در بستههای پرو به حدود ۸۰ تا ۱۲۰ هزار تومان رسیده است. افزایشی که اگرچه در مقایسه با بازار سیاه کمتر است، اما همچنان برای بسیاری از کاربران سنگین محسوب میشود.
پژوهش علمی در بنبست
معصومه انتظام ازجمله پژوهشگرانی است که این وضعیت را بهطور مستقیم در کار خود تجربه کرده. او میگوید: «برای دانلود چند مقاله، مجبور شدم چند صدهزار تومان هزینه کنم. آن هم با اتصال ناپایدار که مدام قطع میشد.» به گفته او، مشکل فقط هزینه نیست، بلکه زمان و فرصتهایی است که از دست میرود: «برای ارسال مقاله به مجلات علمی، زمانبندی بسیار مهم است. وقتی اینترنت نباشد، عملاً از رقابت خارج میشوید.» انتظام تأکید میکند که این وضعیت، تولید علم را تحت تأثیر قرار داده است: «دسترسی به منابع علمی محدود شده و این یعنی کاهش کیفیت پژوهش.»
حملونقل در خاموشی ارتباطی
در بخش دیگری از اقتصاد، شرکتهای حملونقل نیز با مشکلات جدی مواجه شدهاند. حمید مقیمی، مدیرعامل یک شرکت حملونقل بینالمللی، میگوید: «قبلا از طریق واتساپ بهراحتی با رانندههای خودمان در روسیه، ترکیه، یونان، آلمان و... در ارتباط بودیم. حالا این ارتباط تقریبا قطع شده است.» او توضیح میدهد که این موضوع، هزینهها را افزایش و کارایی را کاهش داده است: «تماسهای جایگزین هم گران هستند و هم همیشه در دسترس نیستند. همین باعث تأخیر در تحویل بار و نارضایتی مشتریان شده است.»
دسترسی محدود، نیازهای نامحدود
در شرایطی که هنوز نشانهای از بازگشت جدی اینترنت به وضعیت پیشین دیده نمیشود، سیاست «اینترنت سفید» در حال توسعه است. مدلی که دسترسی کاربران را به فهرستی محدود از سایتها و خدمات محدود میکند. با این حال، این مدل پاسخگوی نیازهای گسترده کاربران نیست. بسیاری از خدمات ضروری، از ابزارهای ارتباطی گرفته تا پلتفرمهای علمی و تجاری، در این فهرست قرار ندارند. همین موضوع باعث شده کاربران همچنان به بازارهای غیررسمی وابسته بمانند.
شکاف طبقاتی دیجیتال
یکی از مهمترین پیامدهای این وضعیت، تعمیق شکاف طبقاتی است. دسترسی به اینترنت آزاد، حالا به امتیازی برای دهکهای بالای درآمدی تبدیل شده است. در مقابل، طبقات متوسط و پایین، به استفاده از محتوای محدود و آفلاین سوق داده شدهاند. این شکاف، فقط به مصرف محتوا محدود نمیشود. در حوزه اشتغال نیز، بسیاری از فریلنسرها و کسبوکارهای آنلاین، با کاهش درآمد یا حتی توقف فعالیت مواجه شدهاند. هزینههای بالای اتصال، سودآوری بسیاری از فعالیتها را از بین برده است.
