هفت صبح| پس از آتشبس خیلیها فکر میکردند دیگر افزایش قیمت نفت و بنزین تمام شد، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پس از یک دور مذاکره دستور محاصره دریایی تمام بنادر ایران را صادر کرد؛ بر این مبنا که از روز دوشنبه، هیچ کشتیای اجازه ندارد به مقصد یا مبدأ بنادر ایران حرکت کند. مقامات ایران هم بیتأمل جواب دادند که تنگه هرمز یا برای همه باز است یا برای هیچ. حالا تنگه هرمز که ۲۰درصد نفت جهان از آن عبور میکند، به خط مقدم رویارویی مستقیم دو قدرت نظامی تبدیل شده است. قیمت نفت برنت بعد از خبر آغاز محاصره دریایی ظرف چند ساعت ۸ درصد جهش کرد و از مرز ۱۰۵ دلار گذشت. شاخصهای سهام آسیایی سقوط کردند، دلار در برابر همه ارزها قد علم کرد و جهان دوباره بوی تورم گرفت.
معاملات نفت با چشمانداز ۱۹۰ دلاری
تا یکشنبه صبح، همه چیز تحت تاثیر محور مذاکرات خوب بود. نفت برنت بین ۹۶ تا ۹۷ دلار نوسان میکرد اما با اعلام خبر محاصره، قیمت مثل یک ترقه منفجر شد؛ برخی معاملات لحظهای تا ۱۲۰ دلار هم بالا رفت. موسسه آکسفورد اکونومیکس سناریوی بدتری هم داده، طوری که اگر تنگه هرمز شش ماه بسته بماند، قیمت نفت تا اوت ۲۰۲۶ به ۱۹۰ دلار میرسد. محمدباقر قالیباف رئیس مجلس ایران گفته« ایران برای سه ماه فروش نفت، نفتکش در آبهای آزاد دارد، اما آیا متحدان آمریکا تحمل گرانی در این مدت را دارند؟»
جهش قیمت سوخت، از ابتدای جنگ شروع شده بود، این اقدام تورم را به یک توفان تبدیل میکند و به سایر کالاها نیز میکشاند. تازهترین گزارشها نشان میدهد که قیمت بنزین در آمریکا زمان جنگ ۲۱.۲ درصد در یک ماه بالا رفته؛ بزرگترین جهش ماهانه از سال ۱۹۶۷ است. نرخ تورم سالانه آمریکا از ۲.۴ درصد در فوریه به ۳.۳ درصد در مارس رسید و با این محاصره، پیشبینی میشود تا چند ماه دیگر از مرز ۵ درصد هم عبور کند.
کدام اقتصادها بیشتر از همه میسوزند؟
آفریقا شاید از نظر جغرافیایی از تنگه هرمز دور باشد، اما از نظر آسیب، در صف اول است. حجم محمولههای خشک عبوری از تنگه هرمز از ۷.۵ میلیون تن در بهمن ۱۴۰۴ به ۱.۳ میلیون تن در اسفند رسید؛ یعنی ۸۳درصد افت. حمل کودهای شیمیایی که برای امنیت غذایی آفریقا مثل اکسیژن میمانند، ۹۲ درصد کاهش یافته و از بیش از یک میلیون تن در بهمن به تنها ۸۲ هزار تن در اسفند رسیده است. کشورهای حاشیه خلیجفارس ۱۶.۷ درصد از واردات کود آفریقا و تا ۲۵ درصد از کودهای نیتروژنی آن را تأمین میکنند. از این رو با محاصره دریایی و بسته ماندن تنگه هرمز شرق و جنوب آفریقا بیشترین ضربه را خواهند خورد.
حمل سنگ آهن ۶۵ درصد و حمل فولاد ۹۳ درصد کاهش یافته است. زامبیا و کنگو که برای فرآوری مس به گوگرد وارداتی وابستهاند، با اختلال جدی مواجه شدهاند. هزینه حمل دریایی هم به اوج رفته؛ نرخ کرایه تانکرها از ۱۰۰ هزار دلار به ۴۰۰ هزار دلار در روز عبور کرده و حق بیمه ریسک جنگی از ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی به ۳ درصد رسیده است.
وابستگی شدید هند به خلیج فارس
هند یکی از بزرگترین متحدان آمریکا، سومین واردکننده بزرگ نفت جهان است و ۶۰ تا ۶۵ درصد نفت خام خود را از خلیج فارس میگیرد. قبض انرژی هند که سال گذشته حدود ۱۵۰ میلیارد دلار بود، با این قیمتها میتواند به ۲۲۵ تا ۲۵۰ میلیارد دلار برسد. حدود ۲۰ درصد از صادرات کالاهای هند هم به دلیل محدودیتهای مسیرهای دریایی، با چالش مواجه شده است.
اما بحران فقط به تجارت کالا محدود نمیشود. از حدود ۱۰میلیون هندی که در کشورهای حاشیه خلیجفارس زندگی میکنند، حدود ۹۰۰ هزار نفر تا حالا به دلیل کاهش فرصتهای شغلی در بخش ساختوساز و .... به هند برگشتهاند. این یعنی جریان حوالههای ارزی که برای اقتصاد ایالتهایی مثل کرالا حیاتی است، در معرض خطر جدی قرار گرفته است.
کشورهای شرق آسیایی در تیررس
شاخصهای سهام آسیایی بلافاصله پس از اعلام محاصره سقوط کردند. ژاپن و کره جنوبی که تقریباً تمام نفت خود را وارد میکنند و بخش عمده آن از خلیج فارس تأمین میشود، در خط مقدم آسیب قرار دارند. چین هم که بزرگترین واردکننده نفت جهان است، از این بحران در امان نیست. اگرچه چین خطوط لوله زمینی از روسیه و آسیای مرکزی هم دارد، اما بخش قابل توجهی از نفتش هنوز از تنگه هرمز عبور میکند. آکسفورد اکونومیکس پیشبینی کرده که بسته شدن شش ماهه تنگه هرمز، اقتصاد جهانی را به رکود خواهد کشاند و آمریکا و بیشتر اقتصادهای پیشرفته را هم درگیر خواهد کرد. البته چین صراحتا به آمریکا هشدار داده و اعلام کرده با ایران از نظر تجاری تفاهمنامه دارد و خواستار آزادی تجارت از تنگه هرمز است.
از طرف دیگر محاصره تنگه هرمز، صنعت حملونقل دریایی را با بحرانی شبیه دوران کرونا مواجه کرده است. اگر تنگه هرمز برای مدت قابل توجهی بسته بماند، نرخ حملونقل میتواند ۳۰ درصد دیگر افزایش یابد که نسبت به سطوح قیمت در دی ۱۴۰۴، حدود ۶۵ درصد رشد را نشان میدهد. در حال حاضر حدود ۱.۵درصد از ظرفیت جهانی حمل کانتینر در منطقه سرگردان مانده و کشتیها مجبورند مسیر را به دور دماغه امید نیک در آفریقا تغییر دهند؛ سفری که ۱۴ روز به هر بار کشتیرانی اضافه میکند.
کشتیها همچنین از تنگه بابالمندب در غرب شبهجزیره عربستان نیز اجتناب میکنند، چون حوثیهای یمن که وارد درگیری شدهاند، قبلا حملات خود را علیه اسرائیل شروع کردهاند، حالا با آغاز دور جدید تنشها این تنگه نیز بسته میشود. بهطور قطع این دو مسیر جایگزین ارزان ندارند، به همین دلیل اقدامات ترامپ عملاً صنعت حملونقل دریایی منطقه را فلج کرده است.
اقتصاد جهانی در معرض خطر
کودهای شیمیایی یکی از حیاتیترین کالاهایی هستند که از تنگه هرمز عبور میکنند. خاورمیانه حدود ۴۲درصد از صادرات جهانی اوره و ۲۷درصد از صادرات آمونیاک را در اختیار دارد. با بسته شدن تنگه، قیمت کودهای نیتروژنی در بازارهای جهانی بین ۲۵ تا۵۰درصد افزایش یافته است. در استرالیا، ۲۷درصد از تولیدکنندگان سبزیجات به دلیل کمبود کود، تولید خود را کاهش دادهاند.
جیپی مورگان پیشبینی میکند که افزایش قیمت کود میتواند تورم مواد غذایی جهانی را به طور موقت به ۴تا ۵ درصد برساند. ترکیب کاهش سطح زیر کشت، کاهش عملکرد محصول و دو برابر شدن هزینههای نهاده، احتمالاً تا اواخر ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ به قیمتهای خردهفروشی مواد غذایی منتقل خواهد شد.همچنین حیاتیترین تأثیر محاصره، بر صنعت نیمه هادیها است.
تایوان که بیش از ۹۰ درصد از پیشرفتهترین تراشههای جهان را تولید میکند، به شدت به واردات گاز طبیعی مایع (LNG) از قطر برای تولید برق وابسته است. حملات به تأسیسات قطر، ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات LNG این کشور را کاهش داده است. اگر درگیری تا ابتدای پاییز ادامه یابد، تایوان ممکن است مجبور به اجرای جیرهبندی برق شود؛ یعنی خط تولید تراشههای جهان در معرض خطر است، زیرا هلیوم هم که از خاورمیانه تأمین میشود و هیچ جایگزینی ندارد، برای تولید تراشهها ضروری است. کمبود آن میتواند صنعت الکترونیک جهانی را با بحرانی بیسابقه مواجه کند.
تاثیر محاصره دریایی تنگه هرمز، بزرگتر از شوکهای نفتی ۱۹۷۳، ۱۹۷۹ و حمله عراق به کویت در ۱۹۹۰ است. وقتی قیمت نفت ظرف چند ساعت ۸ درصد جهش کرد و سناریوی ۱۹۰ دلاری در شش ماه آینده کاملاً محتمل شده اقتصاد جهانی روی لبه پرتگاه قرار گرفته و قابل مقایسه با بحرانهای گذشته نیست. تورم آمریکا که در اسفند به ۳.۳ درصد رسیده بود، با این محاصره احتمالاً تا یک ماه آینده از مرز ۵ درصد عبور خواهد کرد.
همچنین آفریقا با کاهش ۹۲ درصدی حمل کود و تهدید امنیت غذایی، قربانی خاموش این بحران است. از سوی دیگر، برای مردم عادی در سراسر جهان، این بحران یعنی افزایش قیمت بنزین، مواد غذایی، بلیت هواپیما و تمام کالاهای وابسته به حملونقل دریایی و همانطور که موسسههای بینالمللی هشدار میدهند، این فقط آغاز راه است و بدترینها هنوز در راهند.
