هفت صبح، ایمان برین| در روزهایی که سینمای ایران بار دیگر به سراغ بازنمایی بحرانهای معاصر رفته، «نیمشب» ساخته محمدحسین مهدویان تلاشی است برای ثبت یک وضعیت ملتهب؛ شبی که در آن، یک موشک عملنکرده بیش از هر انفجاری، شهر را در آستانه فروپاشی روانی قرار میدهد. فیلم، بهجای آنکه جنگ را در میدان نبرد روایت کند، آن را به دل خیابانهای آشنا میآورد و اضطراب را به تجربهای روزمره تبدیل میکند. همین انتخاب، مهمترین نقطه تمایز اثر است؛ نقطهای که همزمان، به قوت و ضعف آن تبدیل شده است.
وقتی موقعیت، جای داستان را میگیرد
«نیمشب» بیش از آنکه روایتگر یک قصه کلاسیک باشد، تماشاگر را در دل یک وضعیت قرار میدهد. تمرکز بر یک بازه زمانی محدود و تلاش برای بازسازی حس تعلیق، باعث شده فیلم به نوعی تجربه نزدیک شود که بیشتر یادآور گزارشهای تصویری یا بازسازی مستند است. این رویکرد در ابتدا جذاب به نظر میرسد؛ شروع فیلم با فضاسازی دقیق، ریتمی حسابشده و خلق حس ناامنی، نوید اثری متفاوت را میدهد.
اما هرچه پیش میرویم، فقدان یک ستون روایی منسجم بیشتر به چشم میآید. صحنهها کنار هم قرار میگیرند، موقعیتها یکی پس از دیگری ساخته میشوند، اما پیوند دراماتیک قدرتمندی میان آنها شکل نمیگیرد. فیلم آغاز میشود، ادامه پیدا میکند و در نهایت بدون یک اوج یا فرود مشخص به پایان میرسد. این انتخاب آگاهانه، اگرچه با جهان ذهنی مهدویان همخوان است، اما برای مخاطبی که به دنبال داستانی با فراز و فرود است، تجربهای نیمهکاره به جا میگذارد.
فیلمنامهای که زیر بار شعار خم میشود
بزرگترین آسیب «نیمشب» در فیلمنامه آن نهفته است؛ جایی که سوژهای ملتهب و پرظرفیت، بهجای آنکه در قالب موقعیتهای دراماتیک پرداخت شود، بارها در قالب دیالوگهای مستقیم و توضیحی بیان میشود. فیلم بارها به جای نشان دادن، به گفتن پناه میبرد و همین مسئله، از تأثیرگذاری آن میکاهد.تلاش برای نمایش همزمان طیفهای مختلف اجتماعی- از نیروهای امدادی تا شهروندان عادی- در نگاه اول قابل دفاع است، اما در اجرا به پراکندگی منجر شده.
شخصیتها وارد میشوند، کارکردی محدود دارند و کنار میروند، بیآنکه در کلیت روایت جایگاه مشخصی پیدا کنند. حضور برخی خردهروایتها نیز بیشتر به پر کردن زمان شباهت دارد تا تقویت بدنه اصلی داستان.از سوی دیگر، گرایش به نمادسازی و استفاده از نشانههایی که در ادامه رها میشوند، باعث میشود فیلم پر از ایدههای نیمهتمام به نظر برسد. این وضعیت، بیش از هر چیز یادآور سینمایی است که میان ثبت واقعیت و خلق درام، در نقطهای معلق باقی مانده است.
واقعگرایی در اجرا، تزلزل در تأثیر
با وجود ضعفهای ساختاری، «نیمشب» در بخش اجرا لحظاتی قابل دفاع دارد. فیلمبرداری در لوکیشنهای شلوغ شهری و در دل تاریکی شب، با دقت و مهارت انجام شده و توانسته فضای ناامن و پرتنش را بهخوبی منتقل کند. دوربین، اغلب ناآرام و نزدیک به سوژهها حرکت میکند و همین انتخاب، حس اضطراب را تشدید میکند.در بخش بازیگری نیز، تلاش برای ارائه اجراهای کنترلشده قابل مشاهده است. برخی بازیها بهویژه در لحظات بحرانی، موفق میشوند فشار روانی موقعیت را منتقل کنند.
با این حال، به دلیل ضعف در شخصیتپردازی، این تلاشها به سطحی فراتر از «قابل قبول» نمیرسد. شخصیتها کمتر فرصت پیدا میکنند تا به لایههای عمیقتر برسند و همین مسئله مانع از همذاتپنداری کامل مخاطب میشود.نکته قابل توجه دیگر، تصمیم مهدویان برای فاصله گرفتن از الگوی ستارهمحور است؛ انتخابی که در جهت تقویت حس واقعگرایی عمل کرده، اما در عین حال ریسک دیده شدن فیلم را افزایش داده است. با این حال، همین رویکرد نشان میدهد فیلمساز همچنان به تجربهگرایی و خروج از قالبهای رایج علاقه دارد.
شبی که میتوانست ماندگار شود
«نیمشب» را میتوان تلاشی جسورانه برای روایت جنگ از زاویهای متفاوت دانست؛ فیلمی که میخواهد نشان دهد در جنگهای مدرن، حتی یک تهدید بالقوه میتواند زندگی شهری را مختل کند. در بهترین لحظاتش، اثر موفق میشود این حس ناامنی و تعلیق را به تماشاگر منتقل کند و او را در دل یک شب پراضطراب قرار دهد.با این حال، فیلمنامه ناپخته، گرایش به بیان مستقیم، پراکندگی روایی و فقدان شخصیتپردازی عمیق، باعث شده فیلم از ظرفیتهای بالقوه خود فاصله بگیرد. «نیمشب» بیش از آنکه یک اثر کامل و ماندگار باشد، شبیه پیشنویسی از یک فیلم بهتر است؛ فیلمی که ایدههای قابل توجهی دارد اما در تبدیل آنها به یک روایت منسجم، دچار لغزش شده است.این اثر را میتوان قدمی در مسیر تجربهگرایی مهدویان دانست؛ قدمی که هرچند به مقصدی درخشان نمیرسد، اما نشان میدهد او همچنان به جستوجوی فرمهای تازه در روایت بحرانهای معاصر علاقه دارد.
