روزنامه هفت صبح، آرش خوشخو | جشنواره سپاس در سال 1347 شکل گرفت. وقتی صاحب امتیاز مجله فیلم و هنر تصمیم گرفت جشنوارهای داخلی برای سینمای ایران برگزار کند. او زودتر از هرکسی پوستاندازی این سینما و همینطور توجه ویژه دربار و نهادهای دولتی به این هنر- صنعت را دریافته بود. پس به شکل خودجوش این جشنواره را راهاندازی کرد و از همان دوره دوم و سوم از حمایت مالی وزارت فرهنگ برخوردار شد.
جشنواره سپاس داورانش را از میان منتقدان و دستاندرکاران سینما انتخاب میکرد و البته نقش اصلی را خوانندگان مجله فیلم و هنر ایفا میکردند که نظرات خودشان را ارسال میکردند. در این جشنواره طی مراسمی در اردیبهشت هرسال، سینمای سال قبل را ارزیابی میکردند و جایزه میدادند. در ساختاری شبیه اسکار. یعنی ارزیابی فیلمهایی که سال قبل اکران عمومی شده بودند. این جشنواره تا سال 1353 دوام آورد.
در شش دوره این جشنواره دوبار جایزه بهترین بازیگر زن به فروزان (تنگه اژدها و باباشمل) رسید و یک بار به گوگوش برای بیتا. آذر شیوا و فخری خوروش و فرزانه تاییدی هم هرکدام یک بار این جایزه را گرفتند. در میان بازیگران مرد هم بهروز وثوقی(قیصر و رضا موتوری) و ناصر ملک مطیعی(رقاصه شهر و سه قاپ) هرکدام دوبار این جایزه را بردند و سعید راد(تنگنا ) و پرویز فنیزاده(رگبار) و فردین (سلطان قلبها) هم هرکدام یکبار. (یکی از جوایز وثوقی و ملک مطیعی به شکل مشترک بود).
بهترین فیلمهای این شش دوره هم این فیلمها بودند: سلطان قلبها، قیصر، آقای هالو، داش آکل، رگبار، خاک. جایزه بهترین کارگردان هم در این شش دوره به این نامها رسید: سیامک یاسمی (تنگه اژدها)،مسعود کیمیایی(قیصر)، داریوش مهرجویی(آقای هالو)، جلال مقدم (فرار از تله)، ناصرتقوایی (برای فیلم نفرین) و منوچهر انور برای شهرقصه. از دوره دوم به جز جوایز فیلم اول، فیلمهای دوم و سوم هم انتخاب میشدند. از میان جوایز شما مثلا به اعطای جایزه بهترین فیلمنامه به غلامحسین ساعدی هم بر میخورید برای فیلم گاو.
نقطه ضعف بزرگ این جشنواره بیتوجهی به نقش دوبلورها در ارزیابی بازیگران بود. نقش جلیلوند و اسماعیلی در نقشآفرینیهای فردین و ملک مطیعی و وثوقی و نقش ژاله کاظمی و رفعت هاشمپور در کارهای خانم فروزان. به هرحال موفقیت سپاس و تجربه برگزاری پنج دوره جشنواره هنر شیراز و موفقیت در کشاندن چهرههای مشهور به ایران با اغوای جایزه و دلار، موجب شد تا در سال 1351 کلید اولین دوره جشنواره بینالمللی فیلم تهران زده شود.
کاتالیزور این اتفاق جایزهای بود که عزتالله انتظامی برای فیلم گاو از جشنواره شیکاگو به دست آورد و در واقع اولین جایزه مهم سینمای ایران محسوب میشد. ایده اصلی جشنواره فیلم تهران از دفتر فرح پهلوی بیرون آمد و برخلاف ساختار جشنواره سپاس که الگویش اسکار بود، جشنواره فیلم تهران از الگوی جشنوارههای اروپایی بهخصوص کن گرتهبرداری کرد. یعنی نمایش مجموعهای فیلم برگزیده(که اکران عمومی نداشتهاند و در جشنواره دیگری هم حاضر نبودهاند)
از سراسر جهان در یک فاصله زمانی یک تا دو هفته در چند سینمای محدود تهران و داوری آنان. در حالی که جشنواره سپاس کلا یک نیمروز طول میکشید که آن هم صرف جایزه دادن میشد. جالب اینکه در سالهای پس از انقلاب، جشنواره فجر به نوعی ترکیب دو الگوی سپاس و جشنواره فیلم تهران بود. یعنی داوری فیلمهای ایرانی و تولیدات داخلی اما در یک محدوده ده روزه و اینکه اولین نمایششان باید در جشنواره فجر باشد!
جشنواره فیلم تهران در آبانماه برگزار میشد و فرصتی بود تا طیف نزدیک به فرح، ایدههای حمایتی خود از هنر روشنفکرانه و فرانکوفیلی خود را با دست بازتری پیش ببرند. زمان جشنواره با بلندپروازی در دورهاي انتخاب شده بود که با سه جشنواره اصلی یعنی کن و ونیز و برلین تداخل نداشته باشد. این جشنواره به رغم همه بینظمیهایش که مهمانان خارجی را کلافه میکرد، منجر به تثبیت سینماگران مستقل و خارج از جریان اصلی شد.
فیلمسازانی مثل بیضایی و شهید ثالث و پرویز کیمیاوی با موفقیت در این جشنواره فرصتی داشتند تا موقعیت خود را در فضای سینمای کشور تثبیت کنند. جشنواره فیلم تهران در دورههای پنجم و ششم کمکم سروشکل یک جشنواره بینالمللی را پیدا کرده بود تا آنجا که مثلا اولین نمایش فیلم بری لیندون استنلی کوبریک در این جشنواره صورت میگرفت.
اما مشکل اینجا بود که چنین جشنوارههایی مثل جشنواره فیلم تهران و یا جشن هنر شیراز و یا فعالیتهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به رغم حمایت شدن با منابع مالی حکومتی، نوعی از هنر را پدید میآوردند و دامن میزدند که ذاتا در تعارض با شعارها و ایدههای حکومت پهلوی قرار میگرفتند.این پارادوکسی بود که پهلوی و فعالیتهای فرح با آن دست به گریبان بودند…
برای حسن ختام ببینیم که برندههای جشنواره دوره دوم که در آبان 1352 در تهران برگزار شد چه فیلمها و چه چهرههایی بودند:لاکی لوچیانو ساخته فرانچسکو روزی جایزه بهترین فیلم را برد. مغولها ساخته پرویز کیمیاوی برنده جایزه ویژه هیات داوران شد. پیتر سلرز هم برای فیلم خوشبینها جایزه بهترین بازیگر مرد را برد و یک خانم روسی به نام تاتیانا دورونینا برنده جایزه بهترین بازیگر زن شد. بهترین کارگردان هم سهراب شهید ثالث برای یک اتفاق ساده.
