هفت صبح| ششمین روز جنگ میان ایران از یک سو و ائتلاف آمریکا و رژیم اسرائیل از سوی دیگر در حالی فرا رسیده که شدت درگیریها بالا است و مانند روزهای اخیر، منطقه خاورمیانه وارد مرحلهای پیچیده از درگیری شده است. طی یک هفته گذشته حملات موشکی و پهپادی ایران بهمواضع آمریکا و اسرائیل در منطقه، حملات هوایی متقابل به نقاط مختلف ایران، افزایش تنش در خلیج فارس، تهدیدهای نظامی در دریای عمان و تحولات سیاسی در سطح منطقه و جهان، مجموعهای از رویدادها را رقم زده که بسیاری از تحلیلگران آن را یکی از جدیترین بحرانهای امنیتی خاورمیانه در دهههای اخیر توصیف میکنند.
نیروهای مسلح کشورمان با اجرای عملیات موشکی و پهپادی گسترده تلاش کردهاند به حملات آمریکا و اسرائیل پاسخ دهند. همزمان در عرصه بینالمللی، کشورهایی مانند چین، مصر و برخی کشورهای عربی تلاشهایی برای کاهش تنشها آغاز کردهاند. در مقابل، اظهارات مقامهای نظامی آمریکا و ناتو نشان میدهد که غرب نیز در حال ارزیابی ادامه مسیر این جنگ است. در داخل کشور نیز پیامدهای جنگ در حوزههای مختلف از جمله مدارس، مراکز درمانی، زیرساختها و زندگی روزمره شهروندان قابل مشاهده است. ششمین روز جنگ، تصویری از بحران گستردهای را ترسیم میکند که اقتصاد جهانی، بازار انرژی، دیپلماسی منطقهای و حتی ساختارهای سیاسی داخلی کشورها را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
حملات موشکی و پهپادی در قلب بحران
در ششمین روز جنگ، موج بیستم عملیات «وعده صادق ۴» آغاز شد. براساس اعلام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، این عملیات ترکیبی شامل شلیک موشکهای بالستیک و استفاده از پهپادهای تهاجمی بود. در این عملیات موشکهای سنگین خرمشهر ۴ به سوی اهدافی در سرزمینهای اشغالی شلیک شدند و مناطقی در تلآویو و اطراف فرودگاه بنگوریون هدف قرار گرفت. سپاه پاسداران اعلام کرد این موشکها با سرجنگی یکتنی توانستند از لایههای مختلف پدافند عبور کنند. در کنار این عملیات، پهپادهای تهاجمی نیز نقش مهمی در حملات ایفا کردند.
در همان روز نیروهای نظامی ایران حملاتی را علیه پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه انجام دادند. یکی از این حملات با پهپادهای نیروی دریایی ارتش به محل استقرار نیروهای آمریکایی در کمپ العدیری در کویت انجام شد. همچنین پهپادهای نیروی زمینی ارتش مقر نیروهای آمریکایی در اربیل عراق را هدف قرار دادند.
همزمان نیروهای مقاومت در عراق نیز اعلام کردند که طی ۲۴ ساعت گذشته ۲۹ عملیات موشکی و پهپادی علیه مواضع آمریکا در منطقه انجام دادهاند. در جبهه دریایی نیز تحولات قابل توجهی رخ داد. سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن که در دریای عمان به مرزهای آبی ایران نزدیک شده بود، هدف پهپادهای نیروی دریایی سپاه قرار گرفته و پس از این حمله منطقه را ترک کرده است.
از سوی دیگر نیروهای پدافند هوایی ایران چندین پهپاد پیشرفته اسرائیلی را ساقط کردند. سپاه پاسداران اعلام کرد سه فروند پهپاد هرمس و یک پهپاد MQ9 در آسمان مناطق غربی و جنوبی ایران رهگیری و منهدم شدهاند. همچنین یک پهپاد هرون اسرائیلی در آسمان اصفهان ساقط شد.
سردار علی نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، اعلام کرد که سلاحها و ابتکارات جدیدی برای ادامه جنگ آماده شده است و هنوز همه ظرفیتهای نظامی ایران در میدان به کار گرفته نشدهاند.
حملات متقابل و گسترش درگیریها
در مقابل حملات ایران، آمریکا و رژیم اسرائیل نیز حملات گستردهای علیه اهداف مختلف در ایران انجام دادهاند. این حملات در چندین استان کشور گزارش شده و زیرساختهای مختلفی را هدف قرار داده است. برد کوپر، فرمانده سنتکام، اعلام کرد که بمبافکنهای B-2 آمریکا طی ۷۲ ساعت گذشته اهدافی در نزدیکی تهران را هدف قرار دادهاند. او مدعی شد در این حملات از بمبهای دو هزار پوندی برای نابودی پرتابگرهای موشکی استفاده شده است.
در تهران نیز گزارشهایی از حملات هوایی منتشر شد. در یکی از این حملات دانشگاه جنگ و ساختمانهای اطراف آن هدف قرار گرفتند و صدای انفجار در بخشهایی از تهران شنیده شد. علاوه بر تهران، استانهای مختلفی از جمله همدان، یزد و قم نیز شاهد حملات هوایی بودند. در همدان حمله به چند نقطه صنعتی و انبارها باعث کشته شدن سه نفر و زخمی شدن چند نفر شد. در قم نیز یک پادگان نظامی در اطراف شهر هدف حمله قرار گرفت، خوشبختانه مقامهای محلی اعلام کردند در این حمله تلفات نظامی گزارش نشده است.
حملات به زیرساختهای شهری نیز در برخی مناطق گزارش شده است. شهردار تهران اعلام کرد بیش از ۲۲۰ نقطه در پایتخت هدف حملات قرار گرفته و ۲۱ منطقه مسکونی آسیب دیدهاند. علیرضا زاکانی همچنین از اسکان بیش از ۷۰۰ نفر از آسیبدیدگان در هتلها خبر داد. این حملات نشان میدهد که جنگ وارد مرحلهای شده که مناطق مختلف کشور را درگیر کرده و دامنه آن تنها به اهداف نظامی محدود نمانده است.
تلفات انسانی و خسارتهای اجتماعی جنگ
با گذشت یک هفته از آغاز جنگ، آمار تلفات انسانی و خسارتهای اجتماعی به یکی از مهمترین ابعاد بحران تبدیل شده است.
براساس اعلام وزارت بهداشت ایران، تا پایان ششمین روز جنگ بیش از ۶ هزار نفر مجروح و حدود ۹۰۰ نفر شهید شدهاند. در میان قربانیان شمار قابل توجهی کودک و نوجوان نیز دیده میشود. گزارش صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف) نشان میدهد که حدود ۱۸۰ کودک در حملات اخیر جان خود را از دست دادهاند و دستکم ۲۰ مدرسه و ۱۰ بیمارستان آسیب دیدهاند.
یکی از تلخترین حوادث جنگ، حمله به مدرسه دخترانه در میناب بود که بیش از ۱۷۰ دانشآموز در آن شهید شدند. خبرگزاری رویترز گزارش داده است که بازرسان نظامی آمریکا در حال بررسی احتمال مسئولیت نیروهای آمریکایی در این حمله هستند. علاوه بر مدارس، مراکز درمانی نیز آسیب دیدهاند. بیمارستانهایی در تهران و اهواز در میان مراکزی هستند که در حملات آسیب دیدهاند. در تهران نیز چند مدرسه از جمله مدرسه علامه حلی ۵ در منطقه ۶ آسیب جدی دیده و فعلاً قابل استفاده نیست.این خسارتها نشان میدهد که جنگ علاوه بر میدان نظامی، زندگی روزمره مردم را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
دوگانگی جهان عرب در برابر جنگ
واکنش کشورهای عربی به حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران یکدست نبوده و شکاف قابل توجهی در میان دولتهای منطقه ایجاد کرده است. در حالی که برخی دولتها رویکردی محتاطانه اما همسو با مهار ایران اتخاذ کردهاند، گروهی دیگر تلاش کردهاند نقش میانجی و کاهشدهنده تنش را ایفا کنند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی در میان کشورهایی قرار دارند که هرچند به صورت علنی از تشدید درگیری حمایت نکردهاند، اما در عمل موضعی نزدیک به رویکرد آمریکا و اسرائیل در قبال مهار ایران داشتهاند. گزارشهای رسانهای نشان میدهد ریاض پیش از آغاز حملات از این عملیات اطلاع داشته و پس از پاسخ نظامی ایران تلاش کرده از گسترش بحران در منطقه جلوگیری کند.
در مقابل، قطر و عمان رویکرد متفاوتی در پیش گرفتهاند. این دو کشور که در سالهای اخیر نقش میانجی میان تهران و واشنگتن را ایفا کردهاند، بر ضرورت بازگشت به گفتوگو و توقف درگیریها تأکید کردهاند. عمان که پیشتر میزبان مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بود، همچنان بر راهحلهای دیپلماتیک تأکید دارد. قطر نیز با وجود میزبانی یکی از بزرگترین پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه، خواستار کاهش تنشها شده است. این تفاوت رویکرد نشان میدهد شورای همکاری خلیج فارس در برابر بحران اخیر با دیدگاههای متفاوتی مواجه است؛ وضعیتی که میتواند بر آینده تحولات منطقه و تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ تأثیر بگذارد.
هشدار السیسی درباره پیامدهای سنگین ادامه جنگ
در همین حال عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، هشدار داده است که اشتباه محاسباتی در این جنگ میتواند هزینههای سنگینی برای منطقه به همراه داشته باشد. او در اظهاراتی که از سوی رسانههای منطقهای منتشر شد، گفت ادامه این جنگ ممکن است پیامدهایی غیرقابل جبران ایجاد کند و ثبات خاورمیانه را بیش از پیش با تهدید مواجه سازد. رئیسجمهور مصر با اشاره به شرایط پیچیده منطقه تأکید کرد که قاهره از آغاز بحران تلاش کرده از گسترش تنشها جلوگیری کند.
به گفته او، مصر همچنان از تمامی ظرفیتهای دیپلماتیک خود برای کمک به توقف جنگ و کاهش درگیریها استفاده خواهد کرد. السیسی همچنین تصریح کرد که تجربههای گذشته نشان داده جنگها اغلب نتیجه اشتباه در ارزیابی شرایط و محاسبات سیاسی هستند و در نهایت بیشترین آسیب را به مردم و زیرساختهای کشورها وارد میکنند. عبدالفتاح السیسی در ادامه سخنان خود تأکید کرد که ادامه جنگ، امنیت منطقه را تهدید میکند و میتواند منابع اقتصادی کشورها را نیز تحت فشار قرار دهد. او خواستار یافتن راهحلهای مسالمتآمیز و بازگشت به مسیر گفتوگو شد و تأکید کرد که تنها از طریق دیپلماسی میتوان از گسترش بحران جلوگیری کرد و زمینه ثبات و امنیت پایدار در خاورمیانه را فراهم ساخت.
تحرکات دیپلماتیک جهانی
با ادامه جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم اسرائیل علیه کشورمان، چین تلاش تازهای را برای کاهش تنشها در خاورمیانه آغاز کرده است. پکن که در سالهای اخیر تلاش کرده نقش فعالتری در معادلات سیاسی منطقه ایفا کند، اکنون با اعزام نماینده ویژه خود در امور خاورمیانه در پی ایجاد کانالهای گفتوگو میان طرفهای درگیر است. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در تماسهای جداگانه با وزیران خارجه چند کشور منطقه از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی بر ضرورت کاهش تنشها و جلوگیری از گسترش جنگ تأکید کرده است. او در این گفتوگوها اعلام کرد که پکن ژای جون، نماینده ویژه دولت چین در امور خاورمیانه را برای پیگیری تلاشهای دیپلماتیک و میانجیگری به منطقه اعزام خواهد کرد.
مائو نینگ، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، نیز در نشست خبری اعلام کرد که پکن نسبت به تشدید درگیریها در خاورمیانه «نگرانی عمیق» دارد و در روزهای اخیر تماسهای فشردهای با طرفهای مختلف برقرار کرده است. به گفته او، هدف از اعزام نماینده ویژه چین حفظ ارتباط با همه بازیگران منطقه، تقویت تلاشهای دیپلماتیک و کمک به شکلگیری اجماع برای کاهش تنشها است.
تحلیلگران معتقدند این اقدام چین با منافع اقتصادی این کشور نیز ارتباط دارد. چین بزرگترین واردکننده نفت جهان است و بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز خود را از خاورمیانه تأمین میکند. در نتیجه تداوم جنگ و ناامن شدن مسیرهای انرژی میتواند فشار زیادی بر اقتصاد این کشور وارد کند.با این حال تجربه میانجیگری پکن در توافق سال ۲۰۲۳ میان ایران و عربستان نشان داده است که چین تلاش دارد خود را به عنوان بازیگری تأثیرگذار در مدیریت بحرانهای منطقهای معرفی کند. اکنون نیز پکن امیدوار است از طریق دیپلماسی فعال، از گسترش بیشتر جنگ جلوگیری کند.
عباس عراقچی، وزیر امورخارجه کشورمان نیز در این باره اظهار کرد: «میانجیگری چین مفید است.» این وضعیت، که از توافق ۲۰۲۳ میانجیگری چین بین ایران و عربستان نشأت میگیرد، منافع اقتصادی پکن را در کاهش تنشها برجسته میکند.
در اروپا نیز وزیران خارجه اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس در نشستی مشترک خواستار کاهش تنشها و بازگشت به دیپلماسی شدند. با این حال مارک روته، دبیرکل ناتو در اظهاراتی از حملات آمریکا حمایت کرد اما گفت که ناتو برنامهای برای ورود مستقیم به جنگ ندارد.
اقتصاد جهانی زیر سایه جنگ
جنگ ایران و آمریکا تنها یک بحران منطقهای نیست و پیامدهای اقتصادی گستردهای در سطح جهان داشته است. بازار انرژی یکی از نخستین حوزههایی بود که تحت تأثیر جنگ قرار گرفت. قیمت نفت در مدت کوتاهی از حدود ۶۰ دلار به بیش از ۸۰ دلار رسید. سیدحمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی ایران، اعلام کرد که تنش در خلیج فارس فشار زیادی بر بازار جهانی انرژی وارد کرده است.به گفته او حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت روزانه از تنگه هرمز عبور میکند و هرگونه اختلال در این مسیر میتواند قیمت انرژی را به شدت افزایش دهد.
برخی پیشبینیها حتی از احتمال رسیدن قیمت نفت به ۱۳۰ یا ۲۰۰ دلار در صورت گسترش جنگ خبر میدهند. در همین حال گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد بیش از ۱۵۰ نفتکش در خلیج فارس در انتظار عبور از تنگه هرمز متوقف شدهاند.
در پایان هفته نخست جنگ، چشمانداز آینده بحران همچنان نامشخص است. از یک سو عملیات نظامی همچنان ادامه دارد و هر دو طرف بر ادامه نبرد تأکید میکنند. امیر کیومرث حیدری، جانشین فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، گفته است که ایران آماده یک جنگ طولانی است و پایان جنگ زمانی خواهد بود که اهداف کشور محقق شود. در مقابل آمریکا نیز نشانهای از عقبنشینی نشان نداده است. در چنین شرایطی تلاشهای دیپلماتیک کشورهایی مانند چین، عمان و قطر شاید تنها مسیر باقیمانده برای جلوگیری از گسترش جنگ باشد.
