هفت صبح| پانزده روز از آغاز جنگی میگذرد که آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران آغاز کردند؛ جنگی که این کشورها تصور میکردند با چند حمله محدود نظامی به نتیجه برسد، اما اکنون ائتلاف آمریکاو اسرائیل به وضعیتی بحرانی تبدیل شده است. در نقطه مقابل و در میدان نظامی، نیروی هوافضای سپاه پاسداران با اجرای موجهای متوالی عملیات «وعده صادق ۴» اهدافی در سرزمینهای اشغالی و پایگاههای آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است. سردار سیدمجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرده که در ۴۸ ساعت اخیر دقت موشکهای ایرانی دو برابر شده است.
همزمان تنشها تنها به میدان نظامی محدود نمانده است. کاهش شدید تردد کشتیها در تنگه هرمز، افزایش قیمت نفت، نگرانی بازارهای مالی و واکنشهای سیاسی در کشورهای مختلف نشان میدهد این جنگ به سرعت به یک بحران جهانی تبدیل شده است. در بغداد، آژیر خطر در سفارت آمریکا به صدا درآمد و گزارشهایی از حمله پهپادی منتشر شد. در این میان، مقامهای نظامی ایران هشدار دادهاند که هرگونه حمله به زیرساختهای انرژی کشور با پاسخ متقابل روبهرو خواهد شد. در سطح بینالمللی نیز تحلیلگران و رسانهها از دشواری خروج آمریکا از این جنگ سخن میگویند. اکنون پرسش مهم این است که آیا این جنگ به سمت گسترش منطقهای حرکت میکند یا مسیر دیپلماسی میتواند آن را متوقف کند.
تغییر معادلات در روز پانزدهم
پانزدهمین روز جنگ در حالی آغاز شد که میدان نظامی وارد مرحله تازهای شده است. روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد موجهای چهلوهفتم و چهلوهشتم عملیات «وعده صادق ۴» علیه اهداف نظامی در سرزمینهای اشغالی و پایگاههای آمریکا در منطقه اجرا شده است. در این عملیات از موشکهای سوخت جامد «خیبرشکن»، موشکهای «قدر» و همچنین پهپادهای انهدامی استفاده شد. اهدافی در مناطق الجلیل، جولان و حیفا مورد اصابت قرار گرفتند. سردار سیدمجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در گزارشی اعلام کرد که دقت موشکهای ایرانی در ۴۸ ساعت گذشته افزایش قابل توجهی داشته است.
به گفته او نرخ اصابت موشکها نسبت به قبل دو برابر شده است. این تحول از نظر نظامی اهمیت زیادی دارد. افزایش دقت در سامانههای موشکی میتواند توازن میدان نبرد را تغییر دهد. در بسیاری از جنگهای معاصر، فناوری هدفگیری دقیق عامل تعیینکننده در نتیجه عملیاتها بوده است. در همین روزها پایگاه نواتیم در سرزمینهای اشغالی نیز هدف حمله قرار گرفت. این پایگاه یکی از مراکز مهم نیروی هوایی اسرائیل محسوب میشود. حمله به چنین مراکزی نشان میدهد که جنگ وارد مرحلهای شده که زیرساختهای نظامی اصلی در معرض هدف قرار گرفتهاند.
پیامهای نظامی و هشدارهای راهبردی
در کنار عملیات نظامی، پیامهای راهبردی نیز از سوی مقامهای ایرانی مطرح شده است. ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، اعلام کرد اگر زیرساختهای انرژی ایران هدف قرار گیرد، ایران نیز زیرساختهای انرژی مرتبط با شرکتهای دارای سهام آمریکایی در منطقه را هدف قرار خواهد داد. این هشدار در شرایطی مطرح شد که بحث حمله به تأسیسات انرژی در منطقه بارها در تحلیلهای نظامی مطرح شده است. زیرساختهای نفت و گاز در خلیج فارس از مهمترین منابع انرژی جهان به شمار میآیند. هرگونه آسیب به این مراکز میتواند پیامدهای اقتصادی گسترده داشته باشد. این نوع هشدارها در ادبیات نظامی «بازدارندگی متقابل» نامیده میشود. هدف آن جلوگیری از گسترش دامنه حملات به زیرساختهای حیاتی است.
تنگه هرمز؛ نقطه حساس جنگ
یکی از مهمترین تحولات جنگ در حوزه دریایی رخ داده است. دادههای موسسات حملونقل دریایی نشان میدهد تردد کشتیها در تنگه هرمز کاهش چشمگیری پیدا کرده است. براساس آمار منتشر شده، در مدت مشابه سال گذشته بیش از هزار کشتی از این مسیر عبور کرده بودند اما در روزهای اخیر تنها دهها کشتی موفق به عبور شدهاند. نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرده کشتیهایی که قصد عبور از این تنگه را دارند باید با ایران هماهنگ کنند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان است. حدود یک پنجم نفت جهان از این مسیر عبور میکند. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند بازار جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار دهد. در همین حال برخی کشورها برای عبور کشتیهای خود با ایران مذاکره کردهاند. گزارشها نشان میدهد چند نفتکش با هماهنگی تهران از این مسیر عبور کردهاند.
شوک اقتصادی؛ انرژی در مرکز بحران
در کنار تحولات نظامی، اثرات اقتصادی جنگ نیز آشکار شده است. مجید شاکری، تحلیلگر اقتصادی میگوید واکنش اقتصاد جهانی به این بحران شبیه شوک نفتی دهه ۱۹۷۰ است. افزایش قیمت انرژی میتواند تورم جهانی را تشدید کند و حتی زمینهساز رکود اقتصادی شود. او توضیح میدهد بسیاری از کشورها اکنون در حال آماده شدن برای شرایط اضطراری هستند. برخی کشورها مصرف انرژی را محدود کردهاند و برخی دیگر در حال بررسی گزینههای مختلف برای مدیریت بحران هستند. بازارهای مالی نیز به این تحولات واکنش نشان دادهاند. نوسانات شدید در بازار نفت، افزایش هزینه بیمه کشتیها و تغییر مسیر پروازها از جمله پیامدهای این وضعیت است.
جنگی که سیاست آمریکا را نیز تحت فشار قرار داد
جنگ البته تنها در میدان نظامی جریان ندارد. در داخل آمریکا نیز بحثهای زیادی درباره ادامه این درگیری شکل گرفته است. استیون کالینسون، روزنامهنگار آمریکایی در تحلیلی برای شبکه سیانان نوشته است که روایت پیروزی آمریکا در این جنگ با واقعیتها همخوانی ندارد.
او به چند عامل اشاره میکند. نخست اینکه ایران همچنان توانایی ادامه عملیات را دارد. دوم اینکه اختلال در تنگه هرمز اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار داده است. به گفته او ادامه فعالیت نهادهای دولتی در ایران نیز نشان داده پیشبینیهای اولیه درباره فروپاشی سریع این کشور درست نبوده است.
برخی تحلیلگران آمریکایی نیز درباره دشواری پایان دادن به این جنگ سخن گفتهاند. جان مرشایمر، نظریهپرداز روابط بینالملل، معتقد است آمریکا و اسرائیل هنوز به پیروزی قاطعی دست نیافتهاند. او میگوید ایران ابزارهای مختلفی برای ادامه جنگ در اختیار دارد؛ از موشکهای بالستیک تا پهپادها و توانایی هدف قرار دادن زیرساختهای منطقهای.مرشایمر همچنین تأکید میکند که قدرت هوایی به تنهایی نمیتواند نتیجه یک جنگ را تعیین کند. تجربه جنگهای گذشته نشان داده که بمباران گسترده بدون حضور نیروی زمینی به پیروزی قطعی منجر نمیشود.
واکنشهای بینالمللی؛ نگرانی از گسترش بحران
در سطح جهانی نیز واکنشها ادامه دارد. وزرای خارجه کشورهای عضو آسهآن در بیانیهای مشترک خواستار توقف فوری درگیریها شدند. در این بیانیه تأکید شده که ادامه جنگ میتواند ثبات اقتصادی و امنیت انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد. این کشورها همچنین بر ضرورت حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی تأکید کردند.
میدانهای پنهان جنگ
در کنار تحولات آشکار، برخی رخدادهای دیگر نیز توجه تحلیلگران را جلب کرده است. در بغداد آژیر خطر در سفارت آمریکا به صدا درآمد و گزارشهایی از حمله پهپادی منتشر شد. همزمان در خلیج فارس حملهای به جزیره خارک گزارش شد که مقامهای ایرانی اعلام کردند این حمله خسارت راهبردی به تأسیسات نفتی وارد نکرده است. اکنون جنگی که با حمله نظامی آمریکا و اسرائیل آغاز شد، تأثیر خود را بر بخشهای مختلف جهان گذاشته است. بازار انرژی، تجارت جهانی، سیاست داخلی آمریکا و امنیت منطقهای همگی تحت تأثیر این درگیری قرار گرفتهاند.
این جنگ نشان داد در جهان امروز هیچ درگیری منطقهای محدود باقی نمیماند. هر تحول نظامی در خاورمیانه میتواند به سرعت به مسئلهای جهانی تبدیل شود. پانزدهمین روز جنگ تصویری پیچیده از این بحران ارائه میدهد. در میدان نظامی، عملیاتهای موشکی و پهپادی ادامه دارد. در حوزه اقتصادی، بازار انرژی با بیثباتی روبهرو شده است. در عرصه سیاسی نیز اختلاف نظرها درباره ادامه جنگ افزایش یافته است. در چنین شرایطی بسیاری از تحلیلگران معتقدند آینده این جنگ بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای سیاسی وابسته است. اگر مسیر دیپلماسی فعال نشود، این درگیری میتواند وارد مرحلهای طولانیتر و پیچیدهتر شود؛ مرحلهای که پیامدهای آن تنها به منطقه خاورمیانه محدود نخواهد ماند.
