روزنامه هفت صبح، نگین باقری /سارا سبزی| گفته میشود که اگر سالی 50هزار ویزا برای ایرانیان صادر شود،10 تا 15هزار نفر بهدنبال ویزای تحصیلی و پنج هزار نفر هم درخواست ویزای کاری دارند. این حرف را دو سال پیش بهرام صلواتی، دبیر اولین نهاد پژوهشی کشور در زمینه تحلیل دادههای مهاجرتی زده بود اما همیشه تاکید داشت که نمیشود گفت آنهایی که برای کار به کشورهای دیگر میروند، دقیقا کدام مقصد را برای سفر خود انتخاب میکنند؟
بررسیهای هفت صبح نشان میدهد که ایرانیان برای سرمایهگذاری و فعالیت تجاری در سطح عمدهفروشی یا خردهفروشی ترکیه را انتخاب میکنند. پزشکان و پرستاران اغلب آمریکا، صاحبان استارتاپها هم اغلب به سمت کانادا و انگلیس میروند. کارگرهای نیمهماهر یا ساده چطور؟ بهنظر میرسد میتوانیم این صورتبندی را از مسیرهای مهاجرتی ایرانیان برای جذب نیروی کار ترسیم کنیم و با این امیدواری که با بهبود احتمالی شرایط اجتماعی و البته اقتصادی کشور، از سیر روبه افزایش مهاجرت نیروهای تحصیلکرده و آموزش دیده به خارج از کشور کاسته شود.
* در سـال 2020 بـهترتیـب کانـادا، آمریـکا، آلمـان، بریتانیـا، اسـترالیا، سـوئد، هلند و ایتالیـا بیشتریـن تعـداد اقامـت دائـم را بـرای ایرانیـان صـادر کردهانـد. در سـال 2020 بیشـترین ویزای اقامـت دائم صادرشـده برای ایرانیـان مربـوط بـه اسـتخدام بوده است.
یک: آمریکا: صدور ویزاهای موقت کاری در آمریکا به مرور کاهش یافته است. بـراسـاس ایـن نمـودار تعـداد ویـزای کاری صادرشـده از سـال 2010 تا سـال 2021 روندی نزولی داشته، بهطوریکـه در سـال 2020 بـه کمترین مقـدار خود رسـیده اسـت. حالا از همین مقدار در سـال 2020 بیشترین ویـزای کاری برای ایرانیـان متعلـق بـه بخش نیروی کار شـاغل در یک شـغل تخصصـی صادر شـده اسـت. بهنظر میرسد که مشاغل مدیریتی و حوزه علم و دانش ایرانیان را به آمریکا جذب میکند.
در سـال 2019 ایرانیـان در پنـج گـروه شـغلی مشـغول بـه فعالیـت بودهانـد که شامل: اول مدیریتـی، کسـبوکار و علـوم و هنـر (62درصـد)، دوم مشاغل فـروش و دفتـری (18/3درصد) و سوم مشاغل خدماتـی (8/9درصد) میشود. در رتبههای بعدی هم، چهارم تولید، حملونقـل و جابهجایـی کالا (7درصـد)، پنجم منابـع طبیعی، ساختوسـاز و تعمیـر و نگهـداری (3/7درصـد) قرار دارند. از مشاغل خدماتی که در رتبه سوم قرار گرفته میتوان به پزشکان و پرستاران اشاره کرد.
پزشکان: نیروهای کار حوزه سلامت تا سال 2020 بهطور واضحی تمایل زیادی به مهاجرت داشتند. براسـاس آمار غیررسـمی، مهاجـرت داوطلبانـه نیروی متخصـص تحصیلکـرده و نیـروی کار ماهـر در سـه سـال گذشـته منجـر بـه خـروج بیـش از چهـار هـزار پزشـک از کشـور شـده اسـت.این آمار از قرار در سال 2022 به بالاترین حد خود نیز رسیده است. حالا آنها کجا میروند؟
از نیروهای سلامت فقط 12درصد از آنها میدانند که قصد دارند زندگی خود را در ایران ادامه دهند. بـراسـاس اطلاعـات پایـگاه داده سلامت کشـورهای عضـو OECD تعداد پزشـکان آمـوزشدیده در ایـران اغلب ساکن آمریکا، آلمان و بعد کانادا شدهاند.
* ایرانیـان (متولدین ایـران) از نظـر تعـداد نیـروی کار فعال در بخش سلامت کشـور آمریـکا، در رتبـه بیسـتویکم قـرار دارند.
طبق سرشـماری سـال 2018 آمریـکا، 29 هـزار ایرانـی در بخـش بهداشـت و درمـان آمریـکا فعـال بودهانـد کـه 24 هـزار نفـر آنها در مشـاغل تخصصـی و پنـج هـزار نفـر آنهـا در مشـاغل مراقبتـی مشـغول بـه فعالیـت بودهانـد.
در میـان آنهـا، هشـت هـزار نفـر پزشـک و جـراح بودهانـد کـه 26درصـد فعالان ایرانـی در بخـش سلامت آمریـکا را تشـکیل میدهنـد. ایرانیـان از نظـر فعـالان در بخـش سلامت آمریـکا در جایـگاه بیسـتویکم در میـان مهاجران ایـن بخش قرار دارنـد. همچنین از نظر نسـبت پزشـکان بخش سلامت بـا 26درصد در جایـگاه پنجم پس از کشـورهای پاکسـتان، هنـد، مصـر و تایـوان قـرار دارند.
نکته جالب ولی این است که اخیرا رئیس هیاتمدیره نظامپزشکی تهران گفته است که در سال 1400 پس از شیوع همهگیری کرونا و جنگ اوکراین، موج مهاجرت پزشکان ایرانی به اروپا کمتر شده است و مهاجرت پزشکان ایران به کشورهای منطقه نظیر امارات و عمان افزایش یافته است. فردی که در امارات متحده عربی بهعنوان پزشک کار میکند بهطور متوسط ماهانه ۴۷۰۰۰ درهم درآمد دارد. متوسط حقوق سالانه پزشک در ایالات متحده ۱۸۳۴۲۹ دلار آمریکاست و فردی که در فرانسه بهعنوان پزشک کار میکند، معمولاً حدود ۱۱۶۰۰۰ یورو در سال درآمد دارد.
استارتاپها: آنهایی که از مسیر شرکتهای استارتاپی وارد مسیر مهاجرت میشوند، تا امروز بیشتر از کانادا اقامت گرفتهاند. در واقع در سه سال گذشته میلادی بیش از دو هزار ویزای استارتاپ، کارآفرینی، سرمایهگذاری یا خوداشتغالی از طرف کانادا و انگلستان برای ایرانیان صادر شده است. تا جاییکه ایران به رتبه دهمین ملیت از نظر تعداد یونیکورنهای تاسیس شده در آمریکا رسیده است. یونیکورن به شرکتهای نوپایی گفته میشود که در مدت کوتاهی ارزش آنها به بیش از یک میلیارد دلار میرسد. در سال ۲۰۲۱ از سوی کانادا تعداد ۸۰ ویزا و از سوی انگلستان ۳۰ ویزا برای استارتاپهای ایرانی صادر شد و این تعداد در سال ۲۰۲۲ بهترتیب ۳۰ و ۱۴ ویزا بوده است.
دو: کانادا: حالا اگر فقط تمرکز را روی کانادا بگذاریم، آمارها به ما نشان میدهند که در سـال 2021 بیشتریـن ویـزای اقامـت دائـم صادرشـده بـرای ایرانیـان مربـوط به جذب نیروی کار بوده اسـت. چه کاری؟ در ایـن سـال بیشتریـن ویـزای صادرشـده در بخـش کسـبوکار مربـوط بـه سـرمایهگذار بـوده اسـت.
سه:انگلیس: ویزاهای کاری زیاد در انگلیس رایج نیست. مهاجران ایرانی بعد از ویزای تحصیلی و خانوادگی با ویزای کاری وارد این کشور میشدند. نوع ویزای کاری اما در این سالها متفاوت شده. در سـال 2021 بیشترین ویزای صادرشـده انگلیس بـرای ایرانیان در بخش نیـروی کار ماهر و قبـل از سـال 2021 بیشتریـن تعـداد ویـزای صادرشـده مربـوط بـه بخـش عمومی بوده اسـت.
چهار: آلمان: ویزای کاری برای ورود به آلمان آنقدر جذاب نیست. آنهم به این خاطر که بیشترین اقامت دریافتی در این کشور از مسیر دانشجویی و بعد پناهندگی است. برای همین مشخص نیست که در آلمان نیروهای کاری برای انجام چه وظایفی جذب این کشور میشوند. اما از آغاز سال 2022 این سیاست تغییر پیدا کرده و آلمانی ها اشتهای فراوانی برای جذب نیروهای فنی از کارگر فنی تا مهندس پیدا کرده اند.
پنج: استرالیا: در استرالیا سهم ایرانیان شاغل در مشاغل تکنیکی و تجارتی و بعد هم آموزش عالی بیشتر از بقیه است. طراحی سیستم کامپیوتری، مهندسی و پزشکی در جایگاههای بعد قرار میگیرند.
شش: ترکیه: مهاجران ایران در ترکیه یا برای سرمایهگذاری از طریق خرید مسکن و یا برای ثبت شرکت وارد این کشور شدهاند. بیشتر این تجارتها در حوزه عمدهفروشی و خردهفروشی و املاک و تولیدی بوده.
نیروی کار غیرتخصصی: رئیس انجمن صنفی کارگران ساختمانی مریوان و سروآباد سال پیش در مصاحبهای این آمار را داده بود که برآوردهای اولیه نشان میدهد، حدود ۳۶ هزار نفر در کردستان عراق اشتغال دارند. به گفته صدیقی، آماری تقریبی براساس اطلاعات منتشر شده از سوی سندیکای عراق اعلام شده که البته غیررسمی است. برآوردهای سازمان تامین اجتماعی هم نشان میدهد، حدود ۱۲هزار نفر در عراق مشغول به کار هستند.
در این میان کارگرانی از استانهای آذربایجان، کرمانشاه، بوشهر، کردستان و… به عراق میروند، اغلب مهاجران اهالی روستاهای محروم یا ساکن استانهای مرزی هستند. بهگونهای که اگر حتی روند مسیر تهران به کردستان عراق را بررسی کنیم حتی اگر این سفرها با هواپیما صورت گیرد، حدود ۸۰درصد مسافران را کارگران تشکیل میدهند. همچنین ورزشکارانی که ایران را ترک میکنند معمولا آلمان، آمریکا، فرانسه و آذربایجان را برای مهاجرت انتخاب میکنند.
