هفت صبح، هلیا برزویی| سال 1404 برای هنرهای نمایشی ایران یک انسداد تمام عیار بود. صحنه نمایش پس از ضربههای ناشی از جنگ 12 روزه داشت کمی نفس تازه میکرد که اعتراضات دی ماه رسید و آن را در وضعیت نیمه تعطیل قرار داد. علاوه بر ناآرامیهای خیابان، قطعی اینترنت ضربه کاری دیگری بر پیکره این هنر بیدفاع بود چراکه فرصت تبلیغ و اطلاعرسانی از گروههای نمایشی گرفته و حتی وبسایت تیوال از سبد جستوجوی مخاطبان حذف شده است. تئاتر که هنری زنده و وابسته به آرامش روانی تماشاگر برای حضور در سالن است، در این سال میان دو لبه قیچی گرفتار شد؛ از یک سو اعتراضات دیماه نبض سالنهای مرکز شهر را به شماره انداخت و از سوی دیگر سوگ جمعی و سایه سنگین درگیریهای نظامی، امنیت روانی مخاطبان را به یغما برد. پشت صحنه نمایش، گروهی نقشآفرینی میکنند که چرخ زندگیشان با اجرا میچرخد؛ جنگ و پس از آن برقراری آتشبس زندگی آنها که به چراغهای روشن سالنهای نمایش گره خورده را تحتالشعاع قرار داده است.
ضرورت تشکیل یک کارگروه نجات
رحمت امینی، کارگردان تئاتر و استاد دانشگاه، در گفتوگو با «هفتصبح» از جزئیات خسارتهای جبرانناپذیری میگوید که هم اقتصاد نحیف هنر نمایشی. هم معیشت تمام عوامل این عرصه را هدف قرار داده است: «در هر بحرانی که رخ میدهد هنر به طور کل و به صورت ویژه هنر نمایشی ضربه میخورد چراکه هنری است که تولید و اجرای آن با سینما و موسیقی فرق میکند. تئاتر هنری است که دست اندرکارانش باید تمرین و اجرای زنده کنند و از این رو گردش مالی متفاوتی دارد.»
او ضمن بیان اینکه شرایط فعلی آسیب مضاعفی به هنرمندان وارد کرده است، افزود: «علت آن است که در شرایط عادی هم تئاتر حامی قدرتمندی ندارد. پشت سینما تهیهکننده و پلتفرمهای وجود دارد ولی در مورد تئاتر چنین امری وجود ندارد. دورههایی بوده و همچنان تداوم دارد که برخی از هنرمندان تئاتر خرجشان را از طرقی مانند سینما، پیشتر تلویزیون و اکنون پلتفرمها تامین میکنند و بعد به تئاتر هم میآیند.»
امینی معتقد است که تئاتر به عنوان یک هنر ضربهپذیر در شرایط بحرانی فعلی هم وضعیت خوبی ندارد و پیشنهاد تشکیل کارگروه دولتی برای کمک به تئاتر را میدهد: «در حالت خوشبینانه دولت اگر بخواهد کمکی کند، تحت فشارهای مالی است و بودجهای ندارد. تا جایی که من اطلاع دارم، دولت از پیش، بدهیهای زیادی به تئاتر دارد. پیشنهاد من این است دولت یک کارگروهی با حضور معاونت هنری، مدیر کل هنرهای نمایشی، سازمان برنامه و بودجه تشکیل دهد تا به کسانی که زیر چرخدندههای این بحران دارند له میشوند، کمکی کند.»
معیشت عوامل پشتصحنه؛ قشر فراموششده تئاتر
این استاد دانشگاه با اشاره به سالنهای خصوصی استیجاری این پرسش را مطرح میکند: «شما تصور کنید از دی ماه تا جنگ و الان که در وضعیت تعلیق به سر میبریم هزینه این اجارهها از کجا باید تامین شود؟ ضمن اینکه این سالنها کارکنانی هم دارند که حقوق ماهیانه آنها هم باید پرداخت شود.»امینی در ادامه با انتقاد از بیتفاوتی دولت به وضعیت تئاتر، عنوان کرد: «یک جایی آدم حس میکند مسئولان کشوری نمیخواهند ببینند که باید به تئاتریها کمک کنند. امیدوارم در این روزها که آتشبس برقرار شده است، دوستان در جلساتشان اولویتشان در وهله اول فرد فرد هنرمندان تئاتر که 80 درصدشان حقوق بگیر جایی نیستند، سالنهای خصوصی و حمایت از گروههای تئاتری باشد. من میدانم حتی حدود 80 الی 90 گروه تئاترهای کمدی شبانه هم هستند که وضعیتشان وخیمتر است چراکه فقط به درآمد حاصل از اجراهایشان تکیه داشتند و حقوقشان از همان جا دریافت میشد.»
مدیر پیشین مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری در پاسخ به اینکه آیا طی این مدت عوامل تئاتر به مشاغل دیگری کوچ کردهاند؟ گفت: «نمیتوانند! من هیئت علمی دانشگاه هستم و حقوقش برایم یک آبباریکه است ولی کسانی که فقط کار تئاتر میکنند، شاید تنها چیزی که بلد باشند کار در اسنپ است آن هم اگر ماشینی در اختیارشان باشد. برخی که در تشکیلات نورپردازی یا طراحی صحنه هستند شاید بتوانند کار دیگری داشته باشند ولی بازیگران و کارگردانان نمیتوانند. شما تصور کنید بازیگری که 30 سال است روی صحنه کار میکند، کجا فعالیت کند؟ یک سری از عوامل آبرودار هستند و صورتشان را با سیلی سرخ نگه میدارند و برخی دیگر هم با اندوختههای اندکی که از پیش داشتهاند، فعلا دارند زندگی خود را سر میکنند.»
او همچنین از عملکرد صندوق اعتباری هنرمندان انتقاد کرد و یادآور شد که برخلاف دوران کرونا، در بحران اخیر هیچ تدبیر معیشتی موثری از سوی این نهاد اتخاذ نشده است. امینی درباره وضعیت معیشتی عوامل تئاتر، ادامه داد: «فردی که تئاتر را انتخاب کرده، هنری را برگزیده که بتواند با روح، جان و بدنش هنرنمایی کند تا هم خودش راضی باشد و هم دیگران را به هنرش معطوف کند. بنابراین بازیگران و کارگردانان به ندرت میتوانند شغل دیگری داشته باشند. همچنین از آنجایی که تمرینهای تئاتر بنابر گروهی شکل میگیرد و ساعات مختلفی دارد، در شرایط غیربحرانی هم آنها نمیتوانند شغل ثابتی داشته باشند.»
امینی همچنین به گروه دیگری اشاره میکند که در این تعطیلیهای پیدرپی خسارت مالی دیدهاند: «در حال حاضر تمام پلاتوهای تمرین خالی است چراکه کسانی در پلاتوها کار میکنند که به فرض در یک ماه آینده اجرا دارند. درواقع علاوه بر سالنهای خصوصی و تئاتریها یکی از گروههایی که ضربه شدیدی به آنها وارده شده است، جوانانی هستند که مکانهایی برای پلاتوی تمرین اجاره کردهاند که الان تعطیل شده است.»
ضربه کاری قطع اینترنت بر صحنه نمایش
امینی یکی از وحشتناکترین ابعاد بحران حاکم بر هنر تئاتر را قطعی اینترنت میداند و میگوید: «در شرایط عادی گروهها در اینستاگرام تبلیغات مجازی داشتند اما با قطع اینترنت این بستر از آنها گرفته شده است. حتی با مدیریت تیوال که صحبت میکردم، عنوان کردند که خیلیها سراغ تیوال نمیآیند چراکه تصور میکنند این وبسایت هم قطع است.» این استاد دانشگاه در پاسخ به اینکه تورم ناشی از تنشهای نظامی چه میزان هزینه ساخت دکور و لباس را بالا برده و آیا گیشه ۱۴۰۵ توان جبران این هزینهها را دارد؟ گفت: «هزینهها وحشتناک شده است.
نوروز سال گذشته نمایشی در سنگلج به صحنه بردم که برای اولین بار خرجمان از دخلمان خیلی بیشتر بود. یکی از دلایل اصلی که نه تنها سودی نکردیم ضرر هم کردیم، به دکور مربوط بود. حال وضعیت امسال را خودتان مقایسه کنید. یک آب معدنی در همین یک ماه دو برابر شده است حال این را به حوزههای چوب، چسب و آهن تعمیم دهید که به کارخانهها، پالایشگاهها و صنایع ما مورد حمله قرار گرفتند. بنابراین من فکر میکنم همه ما اگر سال آینده میخواهیم در این حوزه فعالیت داشته باشیم باید تئاتر «بیچیز» کار کنیم.»
مشاغلی که زیر چرخدندههای این جنگ در حال له شدن هستند، حکم زنگهای هشداری هستند که به صدا در آمدهاند؛ هشدارهایی که نشان میدهند جنگ فقط در جبهههای نظامی رخ نمیدهد؛ سنگر واقعی آنجاست که مردم زندگی میکنند و برای لقمه نانی میجنگند. شواهد نشان میدهد با وصل شدن اینترنت، بحران معیشتی نمایان خواهد شد؛ بحرانی که جرقه اعتراضات دی ماه را روشن کرد و حالا با سایه جنگ چندین برابر شده است.
